نفسه ) « 1 » . هر چه هست از قامت نا ساز بي اندام ماست * ور نه تشريف تو بر بالاى كس كوتاه نيست « 2 » [ 13 ] كلمة فيها إشارة إلى كيفيّة تعلّق علمه الأزلي بالأشياء ومنشأ الإمكان لها حق تعالى در أزل ذات خود را مىدانست . وقد أفادوا ذلك بقولهم : تجلّى بذاته لذاته . وبه همان دانستن ، هر چه از آغاز آفرينش باز پرتو هستى بر آن افتاده إلى أبد الآباد در اين جهان يا در آن جهان حتّى المحسوسات ، مجموع را مىدانست ؛ زيرا كه ذات حق سبحانه به اعتبار مبدئيّت ، عبارت از تعيّنى است كلّى كه جامع جميع تعيّنات كلّيه وجزئيهء أزلية وابديه است كه آن را تعيّن اوّل گويند . پس علم أو به تعينات نامتناهى ، عين علم أو باشد به ذات ، وچون اشيا را بأسرها در ضمن علم أو به ذات أو معلوميت « 3 » اندراج داشته ، هر آينه از أو هر چه به ظهور آيد ، چنان وچندان تواند بود كه اقتضاى آن معلوميت ضمني بود ؛ زيرا كه آن فرع معلوميت ذات مقدسه از تغير وتبدل است ازلًا وابداً ، ومقتضاى فرع ، فرع مقتضاى أصل « 4 » واقتضاى مضاف به معلوميت فرع راجع به أصل ، ومنشأ امكان وتساوى نسبت وجود وعدم به اين تعينات يعنى ظهور وبطون ، وبروز از علم به عين ، كمال تنزّه وتقدّس ذاتي حق است - تعالى شأنه - از تقيّد به أسماء متقابله .

--> ( 1 ) - صحيح مسلم ، ج 8 ، ص 17 . ( 2 ) - ديوان حافظ رحمه الله ، ص 32 ، غزل : « زاهد ظاهر پرست از حال ما آگاه نيست » . ( 3 ) - مر : معلوميتى . ( 4 ) - مر : - ومقتضاى فرع . . . أصل .